Europa wobec planu stulecia

28 stycznia 2020 r Donald Trump ogłosił zapowiadany już dużo wcześniej pokojowy plan dla Izraela i Palestyny zwany także „umową stulecia”. Rozwiązanie konfliktu izraelsko-palestyńskiego stanowiło jedną z wyborczych obietnic Trumpa. Ogłoszenie zatem takiego planu w trakcie prawyborów nie może jawić się jako przypadkowe. Trump spełnia tym samym swoją kolejną wyborczą obietnicę w kilka miesięcy przed wyborami prezydenckimi w Stanach Zjednoczonych, licząc na rychłe poparcie społeczności międzynarodowej, w tym Unii Europejskiej. Bruksela, która do tej pory aktywnie wspierała Autonomię Palestyńską poprzez programy pomocowe, inaczej niż Waszyngton widzi kwestię pokoju na Bliskim Wschodzie.

                                                                                            Mapa nr 1

Bliskowschodni Plan Donalda Trumpa

  Źródło: TVN24 (2020), Bliskowschodni Plan Donalda Trumpa, tvn24.pl <https://tvn24.pl/raporty/bliskowschodni-plan-donalda-trumpa-3541206> [dostęp 10.04.2020].

„Pokój dla dobrobytu”

 Głównym założeniem przedstawionego przez Trumpa planu (którego współautorem jest zięć, a zarazem starszy doradca prezydenta Jared Kushner oraz ambasador USA w Izraelu, David M. Friedman) jest utworzenie dwóch oddzielnych państw – Izraela i Palestyny. Stolicą Izraela pozostać miałaby Jerozolima, do której Trump w grudniu 2017 r. przeniósł amerykańską ambasadę, wówczas już uznając to miasto za stolicę Izraela. Dla Palestyny przewidziano zaś stolicę we wschodniej części miasta, gdzie będzie ona sprawowała jurysdykcję. Tym sposobem Jerozolima stałaby się stolicą dwóch państw, z tym że Palestynie przypadłyby w udziale jedynie obrzeża miasta (Whitehouse.gov, 2020).

Na terytorium Izraela miałyby składać się żydowskie osiedla na Zachodnim Brzegu Jordanu oraz Dolina Jordanu, czyli tereny zajęte w wyniku wojny 1967 r., które mimo Rezolucji 242 ONZ nie zostały zwrócone Palestynie (Bunton, 2017: 91-92). W skład zaś terytorium tej ostatniej włączone miałyby zostać niezamieszkałe obszary pustyni Nagew. Co więcej, wybudowany miałby zostać tunel łączący Strefę Gazy z Zachodnim Brzegiem. Jednocześnie plan zobowiązuje Izrael do zamrożenia na cztery lata żydowskiego osadnictwa na administrowanych przez ten kraj terenach palestyńskich. Projekt Trumpa zawiera także szereg wymagań i ograniczeń, jakie Palestyna musiałaby spełnić i przyjąć, aby stać się państwem uznawanym de iure. Powstały w ten sposób kraj arabski nie będzie posiadał prawa do zawierania umów wojskowych, wywiadowczych lub traktujących o bezpieczeństwie z żadnym państwem lub organizacją, jeśli tylko Izrael uzna takowy zamiar za zagrożenie dla swojego istnienia. Dodatkowo Palestyna nie będzie mogła rozwijać sił wojskowych lub paramilitarnych w swych granicach i poza nimi, co jest jednoznaczne z demilitaryzacją Hamasu (jewishvirtuallibrary.org, 2020).

W zamian Trump oferuje Palestyńczykom pakiet inwestycji o wartości 50 miliardów dolarów, który zwiększyć ma wzrost gospodarczy Palestyny ​​i otworzyć Zachodni Brzeg i Strefę Gazy na rynki zagraniczne. Równolegle przewidziane zostały inwestycje w transport, infrastrukturę oraz aktywizację prywatnych przedsiębiorstw (Whitehouse.gov, 2020). Szef Misji Palestyńskiej w Wielkiej Brytanii, Husam Zomlot, komentując plan Trumpa stwierdził, iż „Palestyna nie jest na sprzedaż” (Euronews, 2020).

Odpowiedź Palestyny

Jeszcze przed oficjalnym komunikatem Białego Domu, w prasie izraelskiej pojawiły się informacje, że plan Trumpa umożliwi Izraelowi całkowitą aneksję Zachodniego Brzegu. Wzbudziło to negatywną reakcję władz palestyńskich, (Carey i Libermann, 2020) które w odpowiedzi zapowiedziały wycofanie się z porozumień z Oslo, ponieważ plan faworyzuje w ich opinii stronę izraelską, co dla Palestyny oznaczać ma stałą okupację. Mimo obiekcji strony palestyńskiej, podczas ogłoszenia planu pokojowego w Białym Domu razem z premierem Izraela Benjaminem Netanjahu, Donald Trump określił rozwiązanie sprawiedliwym. Jednocześnie stwierdził, że „Izrael robi ogromny krok w kierunku pokoju” (Whitehouse.gov, 2020). Do wspólnego wydania oświadczenia przez Trumpa i Netanjahu nie została zaproszona delegacja reprezentująca stronę palestyńską.

Niedługo po wystąpieniu Trumpa i Netanjahu zwołana została konferencja w Ramallah, podczas której prezydent Palestyny Mahmoud Abbas, stanowczo odrzucił plan amerykańskiego przywódcy. Zaznaczył przy tym, że Palestyna nie może istnieć bez stolicy w Jerozolimie, a rozwiązanie zaproponowane przez Stany Zjednoczone pozwoli Izraelowi na oficjalną aneksję terenów Zachodniego Brzegu i Doliny Jordanu (Apnews.com, 2020). Dla Palestyny jest to deal nie do przyjęcia, a nie podstawa do dalszych negocjacji, jak przekonują Stany Zjednoczone.

Na początku lutego 2020 roku Jared Kushner udzielił egipskiemu dziennikarzowi wywiadu, w którym zapowiedział, że USA są otwarte na propozycje Palestyny co do końcowego kształtu porozumienia: „Jeśli są rzeczy, które chcą zmienić, jeśli nie podoba im się to, gdzie wytyczyliśmy granice, powinni przyjść i powiedzieć nam” (Jewishpress.com, 2020). Jednocześnie zaznaczył, że jeśli władze Palestyny odrzucą kolejny proces pokojowy, to prawdopodobnie ich już okrojone terytorium będzie przedmiotem dalszej ekspansji Izraela. Korzystając z uprzywilejowanej pozycji, Netanjahu zapowiedział, że dokona aneksji pozostałej części Zachodniego Brzegu jeszcze przed marcowymi wyborami parlamentarnymi do Knesetu (Edition.cnn, 2020).

Stany Zjednoczone nie poparły deklaracji zajęcia Zachodniego Brzegu, ale też jednoznacznie nie wyraziły swojego sprzeciwu. Jeszcze kilka miesięcy wcześniej ambasador USA w Izraelu, David M. Friedman stwierdził, że „Izrael ma prawo zatrzymać część Zachodniego Brzegu” (The Guardian, 2019), a sekretarz stanu Mike Pompeo ogłosił, że izraelskie osadnictwo na Zachodnim Brzegu Jordanu nie jest sprzeczne z prawem międzynarodowym (New York Times, 2019). Tak silne poparcie dla Izraela pozostaje jednym z powodów, dla których Palestyna blokuje negocjacje, ponieważ nie wierzy, że takie w ogóle będą miały miejsce. Dodatkowo napięcie pogłębiło uznanie przez USA Jerozolimy za stolicę Izraela w grudniu 2017 r.  Strona palestyńska oceniła wówczas, że decyzja prezydenta USA dyskwalifikuje amerykańską administrację jako bezstronnego mediatora w bliskowschodnim konflikcie.

12 lutego 2020 roku, podczas przemówienia w Radzie Bezpieczeństwa ONZ, Prezydent Palestyny Mahmoud Abbas po raz drugi odrzucił pomysł Trumpa i stwierdził, że mapa terytorium zaproponowanego Palestyńczykom przypomina „ser szwajcarski” (Thenational.ae, 2020). Podkreślił także, iż plan pokojowy cofa Palestynę do czasów kolonialnych, ale tym razem pod mandat amerykańsko-izraelski. USA proponują Palestynie państwo, które nie będzie miało prawa do posiadania własnej armii, co automatycznie odbierze mu zdolność wchodzenia w pewną strefę stosunków międzynarodowych, jaką dysponuje każde suwerenne państwo.

Europa wobec planu pokojowego Trumpa

Bruksela po zapoznaniu się z oficjalnym dokumentem, nie poparła rozwiązania przedstawionego przez Waszyngton. Na początku lutego Wysoki przedstawiciel Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa Josef Borell wydał oświadczenie, w którym opowiedział się za two-state solution, opartym jednakże na granicach sprzed 1967 roku (Euractiv.com, 2019).  W przeciwieństwie do Stanów Zjednoczonych Unia Europejska nie uznaje izraelskiej okupacji, którą od wojny sześciodniowej objęte pozostają Zachodni Brzeg, Wzgórza Golan, Wschodnia Jerozolima i Strefa Gazy. Ponadto Bruksela odniosła się krytycznie do faktu przeniesienia ambasady USA z Tel Awiwu do Jerozolimy w 2017 roku (europarl.europa.eu, 2017).

Unia Europejska wezwała także Izrael i Palestynę do podjęcia rozmów i podkreśliła, że proces pokojowy powinien przebiegać z poszanowaniem prawa międzynarodowego, a obydwie strony powinny zaprzestać działań, które mogłyby eskalować konflikt. O ile państwa członkowskie Unii podkreślają konieczność podjęcia negocjacji między zwaśnionymi stronami, to jednak trudno mówić o możliwości prowadzenia rozmów na równych zasadach (Eeas.europa.eu, 2020). Palestyna w opozycji do Stanów Zjednoczonych i Izraela będzie szukała sojuszników pośród państwu członkowskich UE, dlatego też Prezydent Abbas zwrócił się do nich o jednogłośne uznanie Palestyny, aby ukrócić zaborcze plany Netanjahu. Pomimo unijnego poparcia dla two-state solution do tej pory nie wszystkie państwa członkowskie uznały istnienie Palestyny i wydaje się, że Palestyńczycy oprócz moralnego wsparcia ze strony Brukseli nie mogą liczyć na bardziej aktywne działanie państw Unii (Persson, 2018).

Brak widocznego wsparcia politycznego dla rozwiązania konfliktu ze strony Unii Europejskiej dodatkowo wzmaga frustrację Palestyny. W XIX i na początku XX wieku większość terytoriom Palestyny była zamieszkiwana przez Arabów, a społeczeństwo żydowskie zaczęło formować się dopiero po wsparciu przez Wielką Brytanię migracji Żydów (od początku XIX w.) i wykupowaniu ziem palestyńskich przez Towarzystwo Żydowskie przy wsparciu Niemiec, Francji i przede wszystkim Wielkiej Brytanii, która to dzisiaj nie jest już członkiem UE (Herlz, 2011: 75-83). Taka polityka europejskich mocarstw spowodowała masowe migracje ludności arabskiej do sąsiednich krajów: Jordanii, Libanu, Syrii i Iraku. Jednocześnie Wielka Brytania sprawując mandat na ziemiach palestyńskich prowadziła podwójną grę podsycając raz nastroje syjonistyczne, a raz nacjonalizm arabski (Bunton, 2017: 46-51). Doprowadziło to do wzajemnej przemocy oraz przekonania każdej stron o byciu ofiarą konfliktu, które to poczucie umocniło się zwłaszcza po Holokauście. Z powodu słabnącej pozycji na arenie międzynarodowej spowodowanej drugą wojną światową i brakiem pomysłu na rozwiązanie konfliktu Wielka Brytania zwróciła się do Organizacji Narodów Zjednoczonych o pomoc. W tym samym czasie Europa traciła już zainteresowanie sprawą palestyńską (Nikitina, 1970: 101-114).

Unia Europejska odgrywa w omawianej kwestii istotną rolę na arenie międzynarodowej, podnosząc temat nielegalnej okupacji przez Izrael ziem palestyńskich, w zderzeniu jednak z amerykańskim poparciem dla Izraela nie jest dość silna, aby wyegzekwować m.in. wycofanie się z bezprawnie zajmowanych ziem palestyńskich. Wydaje się, jednak że Donald Trump nie rozumie genezy konfliktu i emocji jakie mu towarzyszą, dlatego proponuje ogromne finansowe wsparcie, które miałoby zadośćuczynić Arabom wszystkie niesprawiedliwości. Europejskie angażowanie się w sprawy Bliskiego Wschodu ma długą historię, prawdopodobnie zatem Stary Kontynent byłby w stanie zaproponować inne rozwiązanie i wyjść z nim naprzeciw pomysłom rodzącym się w Białym Domu. Jak wiadomo jednak, UE nie dysponuje militarnymi możliwościami do ewentualnego przeforsowania swych zamiarów. Nadto narastające napięcia na linii Bruksela-Waszyngton ograniczają szanse rozwiązań czysto dyplomatycznych. Pomimo owych słabości Unia może wszakże w dalszym ciągu wspierać Autonomię Palestyńską dotychczasowymi programami finansowymi, wspierającymi rozwój demokracji czy wymiar sprawiedliwości w ramach Europejskiego Instrumentu Sąsiedztwa (ENI) (Zając, 2020) (ec.europa.eu, 2019).

Przyszłość planu pokojowego

Donald Trump jest kolejnym prezydentem Stanów Zjednoczonych, który obiecał podjąć się rozwiązania konfliktu izraelsko-palestyńskiego. Mimo zakładanego przez Waszyngton powodzenia tej inicjatywy pierwsze reakcje w środowisku międzynarodowym wskazują, że trwający ponad 50 lat konflikt wciąż pozostanie nierozwiązany.

Ogłoszenie kolejnej aneksji Zachodniego Brzegu przez premiera Netanjahu tylko potwierdziło przekonanie wśród Palestyńczyków o roszczeniowej i agresywnej postawie Izraela. Brak zdecydowanej reakcji ze strony Stanów Zjednoczonych na zapowiedzi Netanjahu oraz stronniczość Trumpa, który jako mediator nie powinien opowiadać się za żadną stroną konfliktu sprawia, że Palestyna sama widzi się na z góry przegranej pozycji w negocjacjach. Jednocześnie brak jest jednoznacznego wsparcia dla rozwiązania politycznego konfliktu ze strony Unii Europejskiej, której to moralnym i historycznym obowiązkiem powinno być doprowadzenie do normalizacji stosunków arabsko-żydowskich. Wydaje się jednak, że prócz ekonomicznych środków UE nie zaoferuje nic więcej.

Jeśli Palestyna dzisiaj chce zabezpieczyć swoje interesy w starciu z Izraelem, mimo całego swojego rozgoryczenia powinna wznowić dialog ze Stanami Zjednoczonymi. Nawet jeśli Donald Trump przegrałby kampanię wyborczą, a jego miejsce zajął np. Joe Biden, który aktualnie uchodzi za głównego rywala Trumpa i który skrytykował Great Deal, niekoniecznie będzie to oznaczało nagły zwrot ku Palestynie (Timesofisrael.com, 2020). Podobnie sytuacja wyglądała gdy Barack Obama obejmował urząd prezydenta i Palestyńczycy widzieli w nim nadzieje na rozwiązanie konfliktu. Mimo że Obama ochłodził relacje z Izraelem (Kenneth, Lieberthal i O’hanlon, 2013: 112-122), nie przyniosło to politycznej zmiany. Izrael do tej pory jest w trakcie formowania nowego rządu i mimo że na Netanjahu ciążą zarzuty korupcyjne, to dalej ma szansę na przedłużenie swej kadencji. Jego główny przeciwnik Benny Gantz uzyskał poparcie Zjednoczonej Listy Arabskiej i został wyznaczony do sformowania nowego rządu (Heller, Farrell, 2020.), ale zamiast tego został wybrany na przewodniczącego parlamentu przy poparciu Netanjahu. Doprowadziło to do rozpadu partii Niebiesko-Białych (która była uważana za partię opozycyjną) oraz oskarżenia Gantza o kooperację z Netanjahu, który do tej pory mienił się jego przeciwnikiem (Holmes, 2020). Prezydent Izraela Reuven Rivlin apeluje o stworzenie Rządu Jedności Narodowej, aby usprawnić walkę z panującą epidemią, co proponował wcześniej także Netanjahu. Mimo że nie ma jeszcze oficjalnego komunikatu to możliwe, że Netanjahu z Gantzem będą rządzić rotacyjnie (Graham i Turak, 2020). Dla Palestyny oznacza to, że polityka Izraela wobec sprawy palestyńskiej nie ulegnie zmianie. Nawet jeśli Ganz objąłby urząd premiera, to jest on wojskowym wychowanym
w duchu prowadzenia twardej polityki zagranicznej na rzecz obrony Izraela.

Sytuacja międzynarodowa po raz kolejny także nie sprzyja rozwiązaniu kryzysu.  Pandemia koronawirusa prawdopodobnie wpłynie negatywnie na gospodarki państw członkowskich, a co za tym idzie budżet Unii Europejskiej, z którego przeznaczane są środki pomocowe dla Palestyny. Na ten moment w porównaniu z Izraelem w Palestynie wystąpiła mała liczba zarażeń[1], jeśli jednak rozwój wirusa COVID-19 nabierze tempa, ewentualna blokada kraju w celu zwalczenia epidemii może mieć katastrofalne skutki ekonomiczne, co także osłabi pozycje negocjacyjną Palestyńczyków.

Kryzys może także wpłynąć na jedność wspólnoty, co również utrudni podejmowanie w decyzji dotyczących wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, a losy dalszych aneksji Zachodniego Brzegu zadecydują o ewentualnym podważeniu prawa i porządku międzynarodowego, co może stać się w przyszłości niebezpiecznym precedensem.

Bibliografia

1. Briefing European Parliamentary Research Service (2017), US recognition
   of Jerusalem as capital of Israel, Europarl.europa.eu   https://www.europarl.europa.eu/
   RegData/etudes/ATAG/2017/614636/EPRS_ATA(2017)614636_EN.pdf   [dostęp 19 marca 2020].
2. Browne G. (2020), ’Palestine is not for sale' – Palestinian representative to UK slams Kushner peace plan, Euronews.com   https://www.euronews.com/2019/06/25
   /palestine-is-not-for-sale-palestinian-representative-to-uk-slams-kushner-peace-plan [dostęp 19 marca 2020].
3. Carey A, Libermann O. (2020), As election looms, Netanyahu announces new construction
   in East Jerusalem, Edition.cnn.com https://edition.cnn.com/2020/02/20/world
   /netanyahu-east-jerusalem-construction-intl/index.html [dostęp 17 marca 2020].
4. Europa.eu (2020), Statement by the High Representative/Vice-President Josep Borrell on the US initiative, Eeas.europa.eu https://eeas.europa.eu/headquarters
   /headquarters-homepage/73960/mepp-statement-high-representativevice-president-josep-borrell-us-initiative_en [dostęp 20 marca 2020].
5. Euractiv.com (2020), EU responds to Trump’s Middle East peace plan, Euractiv.com  https://www.euractiv.com/section/global-europe/news/eu-responds-to-trumps-middle-east-peace-plan/  [dostęp 20 marca 2020].
6. Diawoł-Sitko A. (2018), Bliskowschodni proces pokojowy 25 lat po porozumieniu
   z Oslo – rola Unii Europejskiej, ka.edu.pl https://repozytorium.ka.
   edu.pl/bitstream/handle/11315/25667/DIAWOL_Bliskowschodni_proces_pokojowy
   _25_lat_2018.pdf?sequence=6&isAllowed=y  [dostęp 18 marca 2020].
7. Gilbert M, Winston Churchill and the foundation of Israel, martingilbert.com https://www.martingilbert.com/blog/winston-churchill-and-the-foundation-of-israel/  [dostęp 18 marca 2020].
8. Grama E., Turak M. (2020), Israel heads for unity government as Netanyahu rival Gantz puts coronavirus over politics, Cnbc.com https://www.cnbc.com
   /2020/03/30/israel-to-have-unity-government-with-netanyahu-and-rival-gantz-amid-coronavirus.html  [dostęp 31 marca 2020].
9. Heller J, Farrell S. (2020), Israel’s president to ask Netanyahu rival Benny Gantz
   to form government, Reuters.com https://www.reuters.com/article/us-israel-politics
   /israels-president-to-ask-netanyahu-rival-benny-gantz-to-form-government-idUSKBN2120CM  [dostęp 31 marca 2020]
10. Holmes O. (2020), Benny Gantz elected Israeli speaker, signalling deal with Netanyahu, Theguardian.com  https://www.theguardian.com/world/2020/mar/26
    /benny-gantz-elected-israeli-speaker-signalling-deal-with-netanyahu  [dostęp 31 marca 2020].
11. Indyk M.S, Lieberthal K. G, O’hanlon M. E. (2013), Zmieniając historię. Polityka zagraniczna Baracka Obamy, (s. 112-122), Warszawa, Wydawnictwo Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych.
12. Jewish Virtual Library (2020), The Trump Peace Plan — Peace to Prosperity, org  https://www.jewishvirtuallibrary.org/peace-to-prosperity-the-trump-peace-plan#State [dostęp 20 marca 2020].
13. Matera P, Matera R. (2007), Przełamywanie amerykańskiego izolacjonizmu. I wojna światowe i jej skutki. 1914-1920, [w:] (Matera P, Matera R) Stany Zjednoczone
    i Europa (s. 101-114), Warszawa, Wydawnictwo Książka i Wiedza.
14. Mohammed A, Holland S. (2020), Palestinians' Abbas, at U.N., says U.S. offers Palestinians 'Swiss cheese' state, Reuters.com  https://www.reuters.com/article/us-israel-palestinians-un/palestinians-abbas-at-u-n-says-u-s-offers-palestinians-swiss-cheese-state-idUSKBN205255  [dostęp 19 marca 2020].
15. Persson A. (2018), Why There’s No Chance Europe Will Solve the Israeli-Palestinian Conflict, Harartez.com  https://www.haaretz.com/opinion/.premium-the-palestinians-can-t-rely-on-europe-1.5765841
16. Swift R. (2020), What is stopping Europe from challenging the ‘Deal of the Century? mag.com  https://www.972mag.com/europe-deal-of-century-two-states/  [dostęp 20 marca 2020].
17. The Jewish Express (2020), Kushner Tells Egyptian TV Peace Plan Aims to Block Settlements Expansion, Jewisexpress.com  https://www.jewishpress.com/news/us-news/kushner-tells-egyptian-tv-peace-plan-aims-to-block-settlements-expansion/2020
    /02/02/   [dostęp 19 marca 2020].
18. White House (2020), Peace to prosperity A Vision to Improve the Lives of the Palestinian and Israeli People, gov  https://www.whitehouse.gov/peacetoprosperity/  [dostęp 18 marca 2020].
19. World Health Organization (2020), Coronavirus disease (COVID-19) Situation Dashboard, sprinklr.com <https://who.sprinklr.com/region/emro/country/> [dostęp 10 kwietnia 2020].
20. Zając J. (2011), Unia Europejska wobec idei państwa palestyńskiego, amd.edu.pl  https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstream/10593/4318/1
    /249-262.pdf  [dostęp 18 marca 2020].
21. Zając J. (2017), Unia Europejska wobec konfliktu izraelsko-palestyńskiego w latach 2009–2017, Researchgate.net  https://www.researchgate.net/profile/Justyna_Zajac
    /publication/326330200_Unia_Europejska_wobec_konfliktu_izraelsko-palestynskiego
    _w_latach_2009-2017/links/5b50c26daca27217ffa6472a/Unia-Europejska-wobec-konfliktu-izraelsko-palestynskiego-w-latach-2009-2017.pdf  [dostęp 19 marca 2020].

[1] Na dzień 10.04.2020 r. w Izraelu odnotowano 9755 przypadki zarażenia koronawirusem, a w Palestynie 266 (https://who.sprinklr.com)