Skutki polityczne pandemii SARS-CoV-2 na Ukrainie

Skutki polityczne pandemii SARS-CoV-2 na Ukrainie

Pandemia SARS-CoV 2 z którą zmaga się obecnie cały świat, na życie polityczne Ukrainy wywarła wpływ jeszcze przed pojawieniem się samego wirusa w tym państwie. 7 lutego 2020 roku ukraiński rząd ogłosił, że rozpoczyna ewakuację swoich obywateli z Chin, będących wówczas głównym ośrodkiem rozprzestrzeniania się pandemii (pravda.com.ua, 2020b). Decyzja ta wywołała protesty w kilku ukraińskich miastach, do których ewakuowani trafić mieli na czas dwutygodniowej kwarantanny. W miasteczku Winniki w obwodzie lwowskim miejsce miała zorganizowana akcja protestacyjna, a posłowie rad wiejskich we wsiach Szkło (obwód lwowski) (volga.lutsk.ua, 2020) i Hostomel (obwód kijowski) pod wpływem wystąpień ludności zwrócili się z apelem do władz centralnych, oznajmiając iż ulokowanie ewakuantów w owych miejscowościach nie jest możliwe. Również mer Tarnopola w związku z protestami w swym regionie sygnalizował Kijowowi brak technicznych możliwości przyjęcia takich osób (bbc.com, 2020a).

Do największych protestów doszło jednak w miasteczku Nowe Sanżary (obwód połtawski), w którym znajduje się centrum medyczne Gwardii Narodowej Ukrainy. W dniu rozpoczęcia ewakuacji Ukraińców z Chin zapadła decyzja o ich ulokowaniu właśnie w tym ośrodku. To wywołało masowe wystąpienia w Nowych Sanżarach, gdzie dochodziło do blokowania przez miejscową ludność dróg i mostów prowadzących do Kijowa, a nawet do bójek między protestującymi a policją. Według różnych szacunków w protestach udział wzięło około 500 osób (dw.com, 2020a), z których co najmniej 24 zostały aresztowane (unn.com.ua, 2020).

Następnego dnia Prezydent Zełeński uznał, że w niektórych miastach akcje protestacyjne miały „polityczne wsparcie” (rbc.ua, 2020). Niecałe dwa tygodnie po wydarzeniach w Nowych Sanżarach Rada Najwyższa Ukrainy głosami rządzącej partii „Sługa Narodu” odwołała rząd Oleksija Honczaruka. Nie stało się to wyłącznie z powodu protestów w miasteczku w obwodzie połtawskim, lecz można pokusić się o stwierdzenie, że zaistniały one tutaj w roli swoistego „gwoździa do trumny”. Poparcie dla Honczaruka wówczas odnotowywało już szybki spadek. Do tego doszły problemy gospodarcze oraz styczniowy skandal związany z opublikowaniem nagrania słów premiera o „prymitywnym pojęciu o procesach ekonomicznych” Prezydenta Zełeńskiego. (unian.ua, 2020) Jednakże fakt, że rząd rozwiązano akurat po wydarzeniach w Nowych Sanżarach pozwala uznać tamtejsze wypadki za ostatni, decydujący z czynników, które doprowadziły do zmiany gabinetu.

W nowym rządzie utworzonym przez Denysa Szmigala, ministrem ochrony zdrowia został chirurg Ilja Jemiec. Wywołało to oburzenie w wielu kręgach dziennikarskich i eksperckich, jako iż w latach 2010-2011 pełnił on tę samą funkcję w rządzie Mykoły Azarowa, za kadencji prezydenta Janukowicza. Sam Jemiec swymi kontrowersyjnymi wypowiedziami na temat koronawirusa jedynie podsycił niechętne mu nastroje. Kilka dni po objęciu stanowiska stwierdził mianowicie, iż wirus nie jest groźny dla niemowląt i dzieci, natomiast „umrą [nań] wszyscy emeryci” (youtube.com, 2020). Z końcem marca oskarżono go o działania korupcyjne, brak właściwej reakcji na zagrożenie pandemiczne oraz nieskuteczną komunikację ze społeczeństwem. Pierwsza z zarzutami wystąpiła posłanka  opozycyjnej partii „Sługa Ludu”, Oleksandra Ustinowa. Z kolei do owych oskarżeń przyłączył się Arsen Żumadiłow, kierujący państwowym przedsiębiorstwem Медичні закупівлі України (Zakupy Medyczne Ukrainy). Ukraińskie media szeroko relacjonowały temat na tle szalejącej pandemii (bbc.com, 2020b). Skutkiem tego 30 marca Rada Najwyższa odwołała Jemca ze stanowiska, wyznaczając Maksyma Stepanowa (gubernatora obwodu odeskiego za kadencji P. Poroszenki) na jego następcę.

Prócz problemów wizerunkowych epidemia koronawirusa przyniosła ukraińskim władzom również i pewne możliwości. Nocą z 30 na 31 marca Rada Najwyższa Ukrainy przyjęła ustawę o rynku ziemi. Kwestia ta jawiła się w ostatnim czasie jako jedna z bardziej kontrowersyjnych w ukraińskim dyskursie publicznym. Radykalnie przeciw otwarciu rynku ziemi występowały partie Batkiwszczyna (Всеукраїнське об’єднання „Батьківщина” – Wszechukraińska Koalicja „Ojczyzna”) Julii Tymoszenko oraz Опозицiйна платформа – За життя (Opozycyjna Platforma – Za Życie) – prorosyjska partia związana z Wiktorem Medweczukiem. W styczniu i w lutym odbyło się kilka protestów przeciw planom otwarcia rynku ziemi. Masowych wystąpień można się było również spodziewać pod budynkiem parlamentu w dniu głosowania nad ustawą w Radzie Najwyższej. Jednakże stan kwarantanny, zakaz zgromadzeń i koncentracja uwagi społeczeństwa wokół tematu pandemii przyczyniły się zapewne do płonności tych obaw oraz bezproblemowego przyjęcia ustawy.

Liczni eksperci wskazują (osw.waw.pl, 2020), iż ów akt prawny będzie miał pozytywny długoterminowy wpływ na ukraińską gospodarkę, co nie pozostaje bez znaczenia w obliczu nadchodzącego wielkimi krokami kryzysu wywołanego pandemią. Co więcej, na tym samym posiedzeniu Rady Najwyższej w pierwszym czytaniu przyjęto ustawę o zakazie zwrotu znacjonalizowanych banków poprzednim właścicielom. W ukraińskich mediach określono ją mianem „ustawy antykołomojskiej”, jako iż blokuje ona możliwość powrotu banku „Priwat” w ręce oligarchy Ihora Kołomojskiego. Przyjęcie owych dwóch aktów prawnych Międzynarodowy Fundusz Walutowy uznał za warunek niezbędny dla przyznania Ukrainie kolejnego kredytu, tak pilnie jej potrzebnego w związku z pandemią. Nowy program MFW dla Ukrainy, zgodnie z którym Kijów otrzyma ok. 5 mld dolarów, został zatwierdzony 10 czerwca (dw.com, 2020c).

Kolejnym ważkim przejawem wpływu pandemii na życie polityczne Ukrainy stało się wzmocnienie roli władz lokalnych, które nierzadko wchodziły niemal w otwarty konflikt z Kijowem na kanwie wprowadzanych restrykcji. 13 marca, dwa dni po ogłoszeniu w kraju stanu kwarantanny, przeciwko ograniczeniom wystąpił mer Charkowa Gennadij Kernes. Wskazywał on na to, iż kwarantannę wprowadzono bez żadnych konsultacji z władzami lokalnymi, co w jego osądzie pokazuje, że prawdziwej decentralizacji na Ukrainie wciąż nie ma (city.kharkov.ua, 2020). Sposób w jaki zaprowadzono stan kwarantanny poddał krytyce również mer Odessy Gennadij Truchanow, wskazując że rządowy dekret nie wspomina o zgromadzeniach masowych na plażach, przez co brak jest możliwości skutecznej kontroli przestrzegania restrykcji w miastach nadmorskich (gordonua.com, 2020).

Do największego jednak konfliktu pomiędzy władzą lokalną a centralną doszło w mieście Czerkasy, którego mer Anatolij Bondarenko postanowił poluzować obostrzenia dla części przedsiębiorców w związku z „licznymi prośbami przedstawicieli biznesu” (dw.com, 2020b). Formalnie taka decyzja, stała w sprzeczności z zapisami rządowego dekretu, dlatego też przeciw Bondarence wszczęto postępowanie karne. Prezydent Zełeński nazwał Bondarenkę „bandytą, z którym nie będzie zasiadał za jednym stołem” (pravda.com.ua, 2020a). W odwecie mer podał Zełeńskiego do sądu za obrazę honoru.

Nie bez związku z tymi wypadkami pozostaje fakt, iż 19 maja miała miejsce prezentacja nowej partii pod nazwą „Propozycja”. Wzięło w niej udział sześciu „czynnych” merów – Dnipra, Mikołajowa, Czerniowców, Żytomierza, Kropywnyckiego i Kachowki (później do ugrupowania dołączył również mer Czerkas – Bondarenko). Na tle napięć w relacjach władz centralnych z lokalnymi, zaistnienie takiej partii nosi znamiona swego rodzaju deklaracji niezgody na prowadzoną przez rząd centralny politykę i metody prowadzenia przezeń dialogu z niższymi szczeblami.

Nie była to pierwsza próba stworzenia „partii merów”. Latem 2019 roku, przed wyborami parlamentarnymi, pojawiło się na ukraińskiej scenie politycznej ugrupowanie Довіряй ділам (dosł. „Wierz czynom”), liderami którego stali się mer Odessy Gennadij Truchanow i mer Charkowa Gennadij Kernes. Partia ta wykazywała jednak wyraźnie prorosyjską orientację i grupowała głównie byłych członków Partii Regionów. „Propozycja” zdaje się natomiast nosić cechy prawdziwej partii władz lokalnych, niezależnie od ideologii czy przeszłości politycznej jej członków. Łączy ona zresztą większą liczbę merów, niźli „Wierz czynom”, do której nie wstąpił żaden inny mer niż dwóch wspomnianych. Można więc tę kolejną, drugą próbę utworzenia ugrupowania szerokiej opozycji władz lokalnych traktować jako o wiele skuteczniejszą. Za kadencji prezydenckiej P. Poroszenki i jego poprzedników zdarzały się co prawda konflikty Kijowa z poszczególnymi ośrodkami regionalnymi, ale zaangażowani w nie byli raczej pojedynczy merowie (jak np. w konflikcie Poroszenki z Sadowym).

Kończąc rozważania, raz jeszcze wyliczyć warto najistotniejsze implikacje jakie pandemia SARS-CoV-2 wywołała na ukraińskiej scenie politycznej.

• Doszło do wymiany rządu,
• Rada Najwyższa przyjęła ustawy niezbędne do odnowienia współpracy z MFW, dzięki czemu Ukraina dostanie kolejną transzę pomocy finansowej na walkę ze skutkami SARS CoV-2.
• Zarysowała się kolejna linia konfliktu politycznego na Ukrainie: władze centralne – władze lokalne. Pojawienie się „partii merów” zdaje się zwiastować jego długotrwałość.
• Według ostatnich badań Centrum Razumkowa Wołodymyr Zełeński wciąż pozostaje najpopularniejszym ukraińskim politykiem jednak jego notowania spadają. W lutym, przed pandemią Zełeńskiemu ufało 52% społeczeństwa (Сentrum Razumkowa, 2020), natomiast pod koniec czerwca już tylko 41% (liga.net, 2020). Po raz pierwszy bilans zaufania dla obecnego Prezydenta okazał się negatywny (liga.net, 2020). Częściowo można to powiązać z niezbyt skutecznymi działaniami władzy podczas epidemii.
• Liczba osób zakażonych koronawirusem na Ukrainie wciąż rośnie (na początku czerwca 24 tys., w początkach lipca ponad 45 tys.) (index.minfin.com.ua, 2020). Można więc spodziewać się kontynuacji napięć pomiędzy Kijowem a władzami lokalnymi na tle rządowych restrykcji epidemicznych oraz dalszego spadku popularności władz centralnych, jeżeli w najbliższych miesiącach nie uda się zmienić dynamiki przyrostu zachorowań, a społeczeństwo nadal odczuwać będzie negatywne skutki obostrzeń i zamknięcia granic.

Bibliografia

1. Ośrodek Studiów Wschodnich (2020), Ustawa o rynku ziemi – kluczowy krok dla rozwoju ukraińskiego rolnictwa, osw.waw.pl  https://osw.waw.pl
   /publikacje/komentarze-osw/2020-06-24/ustawa-o-rynku-ziemi-kluczowy-krok-dla-rozwoju-ukrainskiego  [dostęp 12 lipca 2020].
2. BBC.com (2020), „Повиздихуємо”: як в Україні протестують проти евакуації
   з Китаю, bbc.com  https://www.bbc.com/ukrainian/features-51563815  [dostęp
   3 lipca 2020].
3. BBC.com (2020), Ємець і скандали. Як Україна п’ять тижнів нічого не купувала проти коронавірусу, bbc.com  https://www.bbc.com/ukrainian/features-52042971  [dostęp 4 lipca 2020].
4. Centrum Razumkowa (2020), Оцінка громадянами діяльності влади, рівень довіри до соціальних інститутів та політиків, електоральні орієнтації громадян (лютий 2020р.), razumkov.org.ua  http://razumkov.org.ua/napriamky/sotsiologichni-doslidzhennia/otsinka-gromadianamy-diialnosti-vlady-riven-doviry-do-sotsialnykh-instytutiv-ta-politykiv-elektoralni-oriientatsii-gromadian-liutyi-2020r  [dostęp 12 lipca 2020].
5. City.kharkov.ua (2020), Заявление Геннадия Кернеса относительно ситуации с карантином в школах, city.kharkov.ua  https://www.city.kharkov.ua/ru/news/zayava-gennadiya-kernesa-schodo-situatsii-z-karantinom-u-shkolakh-44172.html  [dostęp 5 lipca 2020].
6. Dw.com (2020), Евакуйовані з Уханю прибули в медичний центр в Нових Санжарах на тлі протесту, dw.com  https://www.dw.com/uk/евакуйовані-з-уханю-прибули-в-медичний-центр-в-нових-санжарах-на-тлі-протесту/a-52447619  [dostęp 3 lipca 2020].
7. Dw.com (2020), Коронавірус: в Черкасах вирішили пом’якшити каранти з 1 травня, dw.com  https://www.dw.com/uk/v-cherkasakh-vyrishyly-pomiakshyty-karantyn-z-1-travnia/a-53301372  [dostęp 5 lipca 2020].
8. Dw.com (2020), Кредит МВФ: чи вистачить Україні грошей?, dw.com <https://www.dw.com/uk/чи-вистачить-україні-грошей/a-53538061> [dostęp 5 lipca 2020].
9. Gordonua.com (2020), Труханов: люди й так не особливо напружувалися в Одесі, а тепер на карантин вони взагалі дивляться зі сміхом, gordonua.com  https://gordonua.com/ukr/news/politics/-truhaniv-ljudi-i-tak-ne-osoblivo-napruzhuvalisja-v-odesi-a-teper-na-karantin-voni-vzagali-divljatsja-zi-smihom-1499012.html  [dostęp 5 lipca 2020].
10. Kanał ZIK (2020), Очільник МОЗ Ілля Ємець зробив скандальну заяву, youtube.com <https://www.youtube.com/watch?v=b40O5TqFKiI> [dostęp 4 lipca 2020].
11. Liga.net (2020), Баланс недовіри Зеленському став негативний — опитування Центру Разумкова, ua-news.liga.net  https://ua-news.liga.net/politics/news/balans-doviri-zelenskomu-stav-negativnim—opituvannya-tsentru-razumkova  [dostęp 5 lipca 2020].
12. Minfin (2020), Коронавірус в Україні, index.minfin.com.ua,  https://index.minfin.com.ua/ua/reference/coronavirus/ukraine/  [dostęp 5 lipca 2020].
13. Rbc.ua (2020), Зеленський: протести в Нових Санжарах мали політичну підтримку, rbc.ua  https://www.rbc.ua/ukr/news/zelenskiy-prokommentiroval-situatsiyu-protestah-1582297081.html  [dostęp 3 lipca 2020].
14. Ukraińska prawda (2020), Зеленський про мера Черкас: я за один стіл з такими бандитами не сяду, pravda.com.ua  https://www.pravda.com.ua/news
    /2020/05/20/7252406/  [dostęp 5 lipca 2020].
15. Ukraińska prawda (2020), Ще один борт планує летіти в Ухань, щоб евакуювати українців, pravda.com.ua  https://www.pravda.com.ua/news/2020/02/7/7239782  [dostęp 3 lipca 2020].
16. Unian.ua (2020), Прем’єр — профан в економіці, а соросята “ухойдохали” економіку: усі подробиці нового “касетного скандалу” з Гончаруком, unian.ua  https://www.unian.ua/politics/10832549-prem-yer-profan-v-ekonomici-a-sorosyata-uhoydakali-ekonomiku-vsi-podrobici-novogo-kasetnogo-skandalu-z-
    goncharukom.html  [dostęp 3 lipca 2020].
17. Unn.com.ua (2020), Кількість затриманих поліцією протестуючих у Нових Санжарах зросла до 24 осіб, unn.com.ua  https://www.unn.com.ua/uk
    /news/1853508-kilkist-zatrimanikh-politsiyeyu-protestuyuchikh-u-novikh-sanzharakh-zrosla-do-24-osib  [dostęp 3 lipca 2020].
18. Wołyńska gazeta (2020), Всі на боротьбу з коронавірусом! Але не в нашому селі…, volga.lutsk.ua,  http://volga.lutsk.ua/view/30766/0/0/  [dostęp 3 lipca 2020].