Unia Europejska wobec kryzysu USA-Iran

Kryzys panujący od 2018 r. na linii stany Zjednoczone-Iran dotykać począł bezpośrednio również i Unię Europejską. Dotychczasową politykę Waszyngtonu wobec Teheranu jeszcze w trakcie kampanii prezydenckiej negatywnie oceniał Donald Trump. Wypowiadając po zwycięstwie w wyborach porozumienie nuklearne wynegocjowane przez USA i UE, nowy gospodarz Białego Domu postawił przed Wspólnotą wyzwanie. O ile bowiem Stany nadal uważają Iran za „państwo zbójeckie”[1]. czego wyrazem było m.in. zabicie przy użyciu drona irańskiego generała Qassema Soleimani’ego na rozkaz Trumpa, to już Unia wobec Teheranu nie zajmuje tak radykalnego stanowiska woląc raczej prowadzić z Iranem dialog. Cały ów kryzys najdotkliwiej zdaje się zatem odczuwać właśnie Bruksela.

Koniec polityki „otwartych drzwi”

Donald Trump wielokrotnie poddawał krytyce Porozumienie Nuklearne JCPOA (Joint Comprehensive Plan of Action) (Zaccara, 2019: 484), uznając je za przejaw amerykańskiej uległości wobec polityki Iranu. Traktat oficjalnie ratyfikowany 2 kwietnia 2015 r. przez Wielką Brytanię, Francę, Niemcy, Chiny, Rosję i USA zakładał zniesienie dotychczasowych sankcji nałożonych na Iran w zamian za m.in zaprzestanie prac nad wzbogacaniem uranu, zmniejszenie liczby używanych do tego celuwirówek oraz zezwolenie na inspekcje Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej (MAEA) (tamże, s. 484).Według Trumpa Teheran od początku nie wywiązywał się z ustaleń zawartych w traktacie, który jedynie spowalniał jego nuklearne ambicje.W maju 2018 r. USA oficjalnie przestały być stroną porozumienia, argumentując to słabością samego traktatu i nieprzestrzeganiem go przez Iran. Zaraz po ogłoszeniu przez Trumpa zerwania porozumienia, Sekretarz Stanu Mike Pompeo przedstawił Iranowi kwestie, które muszą zostać rozwiązane,celem podjęcia jakichkolwiek rozmów w temacie renegocjacji traktatu (Pompeo, 2018).

Według administracji USA to właśnie rządy Hasana Rowhaniego są główną przyczyną niestabilności Bliskiego Wschodu, Iran zaś zaprzestać musi intensyfikacji programu nuklearnego, jak i rozwoju systemów rakietowych zdolnych do przenoszenia broni jądrowej (Kerr, Katzman, 2018). Waszyngton wznowił równocześnie sankcje nałożone m.in. na irański przemysł energetyczny, co utrudniło wielu europejskim firmom transakcje z irańskimi partnerami (Frymark, 2018).W odpowiedzi Iran uznał wycofanie się z traktatu i wznowienie sankcji za nielegalne, a Stany Zjednoczone i Europę za niegodnych zaufania, podkreślając zarazem,iż Islamska Republika po raz kolejny zawiodła się na Zachodzie (Sheikhi, 2020).

Iran początkowo zobowiązał się do przestrzegania zapisów układu, o ile Unia Europejska także wypełniać będzie swoje zobowiązania.Niedługo później w Zatoce Perskiej doszło do cyklu prowokacji.Na początku czerwca 2019 r. irańska Gwardia Rewolucyjna zestrzeliła amerykańskiego drona uznając jego przelot za naruszenie irańskiej przestrzeni powietrznej. Władze USA potwierdziły ten fakt,  lecz w ich opinii bezzałogowiec znajdował się w przestrzeni międzynarodowej. Z kolei kilka miesięcy później, we wrześniu, grupa dronów dokonała ataku na saudyjskie rafinerie. Do incydentu oficjalnie przyznało się szyickie ugrupowanie Huti, wspierane przez Iran w wojnie domowej w Jemenie.Arabia Saudyjska i USA wysunęły oskarżenia wobec Iranu, jednak zespół ekspertów z Organizacji Narodów Zjednoczonych nie potwierdza tej wersji wydarzeń (Nichols, 2019) Teheran z kolei doniósł o atakuna irański tankowiec na wodach Morza Czerwonego, który przeprowadzony miał zostać z wybrzeża Arabii Saudyjskiej. Zarówno celem Stanów Zjednoczonych, jak i Iranu było tutaj zademonstrowanie swojej siły i potwierdzenia swojego statusu w regionie, jednakże USA nie mogły pozwolić na dalsze prowokacje ze strony Teheranu.

Kolejna eskalacja miała miejsce gdy Donald Trump autoryzował zabicie irańskiego generała QassemaSoleimani’ego, cenionego przez Teheran wojskowego i stratega (Marcin M, 2020, s. 109-117). W opinii Waszyngtonu był zaś on terrorystą, a jego zlikwidowanie Trump nazwał sukcesem (whitehouse.gov, 2020). Możliwe, że taka retoryka sprawdza się w jego kampanii prezydenckiej, ale społeczność międzynarodowa, a w szczególności kraje europejskie przyjęły ten jednostronny akt agresji dość sceptycznie.Na odpowiedź Iranu w postaci ataku na amerykańskie bazy w Iraku nie trzeba było długo czekać. Stany Zjednoczone odpowiedziały kolejnymi sankcjami, które będą utrzymane dopóki „Iran nie zmieni swojego zachowania” (whitehouse.gov, 2020). Tym niemniej, zgodnie z apelem m. in. UE, oba państwa mimo wrogiego nastawienia zadeklarowały, że do dalszych eskalacji nie dojdzie.

Co na to Unia Europejska?

Unia Europejska wobec Iranu zajmuje odmienne stanowisko, jednogłośnie skrytykowała więc wystąpienie Stanów Zjednoczonych z porozumienia nuklearnego. Na początku maja 2018 r. Komisja Europejska wraz z ówczesnym wysokim przedstawicielem Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństw,FedericąMogherini, wydała komunikat potwierdzający przestrzeganie zapisów porozumienia ze strony UE tak długo,dopóki Iran również wywiązuje się ze swoich zobowiązań. Dla Europy, którą w rozmowach reprezentowały największe kraje jak Francja, Niemcy oraz Wielka Brytania (będąca jeszcze członkiem UE), porozumienie z Iranem to sukces negocjacyjny. Podpisanie traktatu dla Unii było nie tylko dyplomatycznym triumfem, ale także gwarancją bezpieczeństwa oraz początkiem gospodarczej odwilży w relacjach z Iranem.Nałożone przez USA sankcje na nowo zamroziły europejskie inwestycje w tym państwie (Immenkamp, 2018). Teheran zaręczył, że dopóki sankcje nie wpłyną na stosunki ekonomiczne z UE, będzie on przestrzegał zapisów umowy. Federica Mogherini zapowiedziała zaś,że Wspólnota uruchomi specjalny system, który pozwoli europejskim firmom dalej prowadzić interesy w Iranie (eeas.europa.eu, 2018). Stany Zjednoczone ostrzegły swoich europejskich partnerów przed takim właśnie działaniem i oczekują przestrzegania sankcji, grożąc reperkusjami za brak stosowania się do polityki Waszyngtonu. Na początku stycznia 2019 r. Francja, Niemcy oraz Wielka Brytania ogłosiły powołanie specjalnej spółki INSTEX, która ma umożliwić handel z Iranem i obejście amerykańskich sankcji.Kilka miesięcy później Iran ogłosił utworzenie Specjalnego Instytutu Handlu i Finansów (STFI), który ma współpracować ze swoim europejskim odpowiednikiem.

Unia Europejska i Iran chcą utrzymywać stosunki gospodarcze. Jak dotąd jednak INSTEX nie zanotował sukcesów, a powołanie tego podmiotu póki co pozostaje bardziej zabiegiem politycznym wymierzonym w USA niż efektywnym narzędziem ekonomicznym. Wymiana handlowa pomiędzy UE i Iranem od 2018 r. notuje znaczny spadek (teherantimes.com, 2020) a Teheran od dłuższego czasu odczuwa skutki odosobnienia na arenie międzynarodowej. Na początku stycznia tamtejszy rząd ogłosił, że będzie rozwijał program nuklearny nie przestrzegając limitów jakie narzuca JCPOA.Minister Spraw Zagranicznych Iranu, Javad Zarif jednocześnie zapewnił, że Teheran będzie zezwalał Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej na inspekcje i mimo napiętych stosunków jest gotowy do negocjacji o ile sankcje zostaną zniesione (Davenport, 2020).

Na początku lutego 2020 r., Iran odwiedził wysoki przedstawiciel Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa, Josep Borrella by „spróbować zobaczyć, co możemy zrobić, jeszcze raz ustabilizować region i stworzyć wzajemne zrozumienie lub przynajmniej zbudować zaufanie”  (eeas.europa.eu, 2020).Owa wizyta miała na celu zapewnić irańskie władze, że pozostałe strony traktatu dalej chcą go przestrzegać. Takie deklaracje mają jednakże wyraz nader symboliczny i raczej nikt w Europie nie ma nadziei, że porozumienie nuklearne w formie z 2015 r. może przetrwać.Są one jednak sygnałem, że Iran pozostaje wciąż partnerem, z którym Unia chętnie podejmie rozmowy.

Konsekwencje przedłużającego się impasu

Iran od dłuższego czasu odczuwa skutki odosobnienia na arenie międzynarodowej, jednak nie jest to pierwszy raz gdy kraj ten dotykają sankcje, a rząd Ajatollahów dalej utrzymuje się u władzy. Stany Zjednoczone nakładając sankcje na Teheran, chcą wywrzeć na nim presję co do zmiany polityki tak wewnętrznej jak i regionalnej. Dla Unii Europejskiej sprawy wewnętrzne Iranu na razie są na drugim planie, a priorytetem pozostaje kwestia broni jądrowej i wznowienia relacji gospodarczych.

Europa ma świadomość, że JCPA w wersji z 2015 r. jest martwym porozumieniem odkąd Iran w styczniu 2020 r.oficjalnie ogłosił, że produkuje wzbogacony uran powyżej ustalonego limitu. Donald Trump nie wyklucza podpisania nowego porozumienia. Z początkiem bieżącego roku stwierdził, że: „wszyscy musimy współpracować w celu zawarcia umowy z Iranem, która uczyni świat bezpieczniejszym i spokojniejszym miejscem” (whitehouse.gov, 2020). Żądania jakie USA wysuwają w stronę Iranu są dla władz w Teheranie nie do zaakceptowania.Zamordowanie irańskiego generała przez wojska amerykańskie i atak na bazy wojskowe USA w Iraku mogły stać się nową „czerwoną linią” ale obie strony zachowały się pragmatycznie, a Trump w odwecie autoryzował kolejne sankcje, które nie zostaną zniesione dopóki Iran „nie zmieni swojego zachowania” (tamże).

Jeszcze przez długi czas Iran będzie czuł się upokorzony, wydaje się jednak że jego kontrofensywa słabnie. Na początku stycznia ambasador Iranu przy ONZ oświadczył, że Teheran nie jest zainteresowany eskalacją konfliktu.Prawdopodobnie będzie tkwił w tym impasie aż do listopadowych wyborów prezydenckich w USA licząc na przegraną Donalda Trumpa i nowe otwarcie.Teheran powinien jednak zweryfikować swoją strategię.Impeachment Trumpa nie doszedł do skutku, a  jego notowania w prawyborach rosną. Do czasu wyborów będzie zależało mu na prowadzeniu twardej polityki sankcji wobec Iranu, później natomiast USA być może będą skłonne do ustępstw (podobnie jak w przypadku Chin) dlatego też Teheranowi powinno zależeć na dialogu z Białym Domem.

Wydaje się również, że w interesie Unii Europejskiej leży doprowadzenie do mediacji pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Iranem, a także renegocjacje JCPA. Nie będzie to oczywiście łatwe,  ponieważ Stany Zjednoczone nie przystąpią do rozmów jeśli zapisy traktatu nie zostaną zmienione. Iran natomiast nie zrezygnuje z nuklearnych aspiracji, jako iż zachwiałoby to jego statusem regionalnego mocarstwa. Mimo różnic kulturowych i ustrojowych, w tym konflikcie UE i Iran mają podobne cele.Unia, przeciwstawiając się USA, udowodnić pragnie swoją siłą polityczną na arenie międzynarodowej, która to niejednokrotnie jest poddawana w wątpliwość, Iran zaś potwierdzić chciałby status regionalnego mocarstwa.

Po wyborach parlamentarnych nowa Komisja Europejska opublikowała plan działania Unii na najbliższe 5 lat. Dokument potwierdza ważność relacji transatlantyckich oraz sojuszu NATO, zakłada jednak zwiększenie samodzielności w granicach własnego bezpieczeństwa i obrony (consilium.europa.eu, 2019). Strategia traktuje ogólnikowo o zwiększonej aktywność UE na arenie międzynarodowej, jednak dynamika ostatnich wydarzeń powinna być wskazówką dla Europy, aby nie tylko dokonać rewizji Wspólnej polityki bezpieczeństwa i obrony, ale także działać aktywniej w regionie Bliskiego Wschodu (Borell, 2020).Jeśli UE nie ugnie się pod presją Stanów Zjednoczonych, być może będzie to dobry moment, aby zacząć prowadzić bardziej niezależną politykę wobec tego regionu zwłaszcza, że ostatnie poczynania USA, (jak zamordowanie Soleimani’ego) pokazują, że Stany wolą działania jednostronne, które nie zawsze wiążą się z poszanowaniem prawa międzynarodowego.

UE nie ma instrumentów, aby stosować politykę hard power przez co często podważa się skuteczność jej działań, ale Wspólnota może to również wykorzystać in plus.Siłowe rozwiązania Stanów Zjednoczonych od dłuższego czasu nie przynoszą zamierzonych efektów. Zamordowanie Soleimani’ego obudziło ponownie dyskusję o zasadności stacjonowania amerykańskich wojsk na terytorium Iraku i na początku stycznia w irackim parlamencie przegłosowano rezolucję o ich wydaleniu (Made, (2020). Zachodzi jednak obawa, że wycofanie się Amerykanów spowoduje wzmożoną aktywność Państwa Islamskiego, a regionem wciąż targa przecież zbyt dużo otwartych konfliktów, m.in.Libii i Jemenie. Co więcej,pokojowy plan dla Bliskiego Wschodu ogłoszony niedawno przez Donalda Trumpa może obudzić kolejne protesty.

Europa posiada zaplecze dyplomatyczne i dobrze zna uwarunkowania Bliskiego Wschodu, może więc umiejętnie wykorzystać softpower i działać w roli arbitra. Niestety,będzie to prawdopodobnie uzależnione od woli negocjacyjnej Donalda Trumpa. Unia Europejska nie ma możliwości, aby realnie wpłynąć na politykę Waszyngtonu wobec Teheranu i nie jest w stanie zrekompensować Iranowi sankcji,obawia się bowiem się reakcji ze strony Trumpa.Jak dotąd, presja jaką wywiera Biały Dom na Teheran nie przynosi zamierzonych efektów i być może nawet Trump będzie musiał zrewidować swoją strategię i otworzyć się na rozmowy.Dla UE przedłużający się impas w relacjach między Stanami Zjednoczonymi a Iranem stanowi zagrożenie dla stosunków transatlantyckich i europejskiej polityki bezpieczeństwa. Zaostrzenie sytuacji na Bliskim Wschodzie może spowodować kolejną falę nielegalnych migracji do Europy, a co więcej cały czas istnieje obawa o kolejne polityczne perturbacje w tym regionie.           

Bibliografia

1. Borrell J. (2020), Embracing Europe’s Power, Project-syndicate.org https://www.project-syndicate.org/commentary/embracing-europe-s-power-by-josep-borrell-2020-02? [dostęp 15 lutego 2020].
2. Consilium(2018), Declaration by the High Representative on behalf of the EU following US President Trump’s announcement on the Iran nuclear deal (JCPOA), Consilium.europa.eu  https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2018/05/09/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-following-us-president-trump-s-announcement-on-the-iran-nuclear-deal-jcpoa/   [dostęp 15 lutego 2020].
3. Consilium(2019),A new strategic agenda for the EU2019-2024, Consilium.europa.eu https://www.consilium.europa.eu/media/39914/a-new-strategic-agenda-2019-2024.pdf  [dostęp 15 lutego 2020].
4. Davenport K. (2020), Iran Abandons Uranium Limits, Armscontrol.org https://www.armscontrol.org/act/2020-01/news/iran-abandons-uranium-limits [dostęp 16 lutego 2020].
5. EeasEuropa.eu (2019),Federica Mogherini meets with Iranian Foreign Minister Zarif, Eeas.europa.eu https://eeas.europa.eu/delegations/chile/58230/federica-mogherini-meets-iranian-foreign-minister-zarif_tr   [dostęp8 lutego2020].
6. EeasEuropa.eu (2020),Iran: Remarks by High Representative/Vice-President JosepBorrell at the press conference during his visit to Tehran, Eeas.europa.eu https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/73972/iran-remarks-high-representativevice-president-josep-borrell-press-conference-during-his-visit_en  [dostęp7 lutego 2020].
7. EeasEuropa EU (2018), Speech by High Representative/Vice-President Federica Mogherini on the Iran nuclear agreement at the European Parliament plenary session, Eeas.europa.eu https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-Homepage/46380/node/46380_zh-hant  [dostęp7 lutego 2020].
8. Frymark K. (2018), Porozumienie nuklearne z Iranem: perspektywa europejska, Ec.europa.eu https://ec.europa.eu/poland/news/181023_porozumienie_pl   [dostęp 15 lutego 2020].
9. Immenkamp B. (2018), Future of the Iran nuclear deal, How much can US pressure isolate Iran?, Europarl.europa.eu        https://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document.html?reference=EPRS_BRI(2018)621897  [dostęp7 lutego2020].
10. Kerr K.P., Katzman K. (2018), Iran Nuclear Agreement and U.S. Exit, Fas.org https://fas.org/sgp/crs/nuke/R43333.pdf   [dostęp 15 lutego 2020].
11. Made J. (2020), Iraqi parliament votes to expel US-led coalition, Rfi.fr troops  http://www.rfi.fr/en/international/20200105-iraqi-parliament-votes-expel-us-led-coalition-air-strike-killed-iran-soleiman  [dostęp 16 lutego 2020].
12. Marcin M. (2020), Generał Kasem Solejmani, „Układ Sił” nr 15, s. 109-117.
13. Nichols M. (2019), N. unable to verify that weapons used in Saudi oil attack were from Iran, Reuters.com  https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-attacks-un/un-unable-to-verify-that-weapons-used-in-saudi-oil-attack-were-from-iran-idUSKBN1YE2UD  [dostęp 18 lutego 2020].
14. Pompeo R. M.(2018), Secretary of State, After the Deal: A New Iran Strategy, State.gov  https://www.state.gov/after-the-deal-a-new-iran-strategy/  [dostęp7 lutego 2020].
15. Sheikhi M. (2018), Iran Govt. issues statement on US withdrawal from JCPOA, En.mehrnews.com  https://en.mehrnews.com/news/133925/Iran-Govt-issues-statement-on-US-withdrawal-from-JCPOA/  [dostęp7lutego 2020].
16. Teheran Times (2020), Iran-EU trade at €3b in 7 months, Tehrantimes.com,  https://www.tehrantimes.com/news/440620/Iran-EU-trade-at-3b-in-7-months [dostęp 16 lutego 2020].
17. White House (2020), Remarks by President Trump on the Killing of QasemSoleimani, Whitehouse.gov  https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/remarks-president-trump-killing-qasem-soleimani/ [dostęp 10 lutego 2020].
18. White House (2020), Remarks by President Trump on Iran, Whitehouse.gov  https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/remarks-president-trump-iran/  [dostęp 15 lutego 2020].
19. White House (2020), Remarks by President Trump on Iran, Whitehouse.gov  https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/remarks-president-trump-iran/  [dostęp 10 lutego 2020].
20. Zaccara L. (2019), Poszukiwanie przez Iran statusu potęgi regionalnej [w:]Czulda R, (red.), Islamska Republika Iranu na arenie międzynarodowej. Motywacje i kierunki polityki,(s.484), Łódź, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

[1] Państwo zbójeckie – określenie używane administrację amerykańską podczas kadencji Georga W. Busha w stosunku do państw, które oskarżane są m.in.  autorytarne rządy, wspieranie terroryzmu. Za takie państwa uznawane były Afganistan, Irak, Iran, Korea Północna oraz Libia.